Horyzont Europa to największy unijny program finansujący badania i innowacje, z budżetem 95,5 mld euro na lata 2021–2027[1]. Unia, świadoma dysproporcji, zaczęła wyrównywać szanse państw, których głos nie jest tak słyszalny jak głos Niemiec czy Francji. Jednak najbardziej elitarna część programu nadal pozostaje w dużej mierze poza zasięgiem polskich firm i naukowców. Piotr Müller domaga się od Komisji Europejskiej wyjaśnienia tej sytuacji.
Elitarne granty, od których zależy konkurencyjność
Europejska Rada ds. Badań Naukowych (ERC) to jedno z największych źródeł finansowania nauki w Europie. Finansuje badania pionierskie, np. projekt BlackHoleCam[2], który przyczynił się do wykonania pierwszego w historii zdjęcia czarnej dziury. Wśród naukowców wspieranych przez ERC jest już 15 laureatów Nagrody Nobla[3]. Europejska Rada ds. Innowacji (EIC) wspiera z kolei przełomowe innowacje: pomaga start-upom i małym firmom przejść od pomysłu do rynku i skalować działalność. Innowacje i technologie są niezbędne dla utrzymania konkurencyjności gospodarek krajów UE. Nierówny dostęp do nich może spowodować rozwarstwienie wewnątrz UE i obniżyć szanse rozwojowe krajów Europy Środkowo-Wschodniej.
Luka potwierdzona przez samą ERC
Skalę problemu potwierdza sama ERC: państwa widening, zamieszkane przez około jedną czwartą ludności UE, otrzymują zaledwie 5% jej grantów[4]. A stawka rośnie, bo Komisja proponuje, by budżet programu na lata 2028–2034 wzrósł do 175 mld euro[5].
– Nikt nie oczekuje taryfy ulgowej dla polskich naukowców. O grantach ERC ma decydować doskonałość naukowa i tak powinno zostać. Ale skoro państwa widening, w których mieszka około jedna czwarta ludności Unii, otrzymują zaledwie około 5 proc. grantów ERC, Komisja nie może zakładać, że problem rozwiąże się sam. Przed uruchomieniem kolejnego wielkiego budżetu na badania i innowacje potrzebujemy konkretnych celów, terminów i odpowiedzi, jak ta luka ma zostać zmniejszona – podkreśla Piotr Müller.
To kolejna interwencja europosła w tej sprawie. Już w styczniu pytał Komisję m.in. o niezależny audyt procedur oceny wniosków w konkursach grantowych[6].
Treść pytań skierowanych do Komisji Europejskiej
- W jaki sposób Komisja rozgranicza wpływ konstrukcji konkursów ERC i EIC od problemów strukturalnych krajowych systemów badawczych w państwach widening, analizując przyczyny utrzymującej się luki?
- Jakie mierzalne wskaźniki i progi uruchamiające działania naprawcze stosuje obecnie Komisja, aby zapobiegać utrwalaniu podziału na innowacyjne centrum i peryferie UE oraz koncentracji finansowania w najsilniejszych ośrodkach?
- Jakie mierzalne rezultaty i w jakim terminie Komisja zamierza osiągnąć w ramach programu Horyzont Europa na lata 2028–2034 (FP10) w zakresie zmniejszenia różnic w dostępie państw widening do grantów ERC i EIC, bez obniżania nadrzędnego kryterium doskonałości?